November 13, 2007

Капітан Эмілія Плятэр

13 лістапада 1806 году ў Вільні нарадзілася беларуская фалькларыстка, удзельніца паўстаньня 1831 на Беларусі, у Польшчы і ў Літве Эмілія Плятэр.


Бацька яе, граф Францішак Ксаверый, паходзіў са старажытнага нямецкага роду Плятэраў, а маці Ана Моль была з Браслава. Эмілія атрымала добрую хатнюю адукацыю. Жывучы на Віцебшчыне ў сваякоў, зьбірала і апрацоўвала беларускія народныя песьні. Віртуозна валодала жанрам галашэньняў, выконвала на фартэпіяна народныя мэлёдыі, захаплялася беларускай харэаграфіяй, сама танцавала народныя танцы. Спрабавала пісаць беларускія вершы, у тым ліку стылізаваныя пад народныя галашэньні. Як сьведчаць сучасьнікі, яна ўсёй душой імкнулася да беларускага ладу, ведала яго бядоты і нястачы і спачувала яму, сьпявала яго песні, шчодра плаціла за дастаўку фальклорных матэрыялаў.

У 1829 разам з маці зрабіла падарожжа ў Варшаву і Кракаў.

У час паўстаньня 1831 разам са сваяком Ц.Плятэрам арганізавала атрад паўстанцаў, які складаўся з 280 стральцоў, 60 вершнікаў і некалькіх сот касінераў. У атрад уступіла таксама значная колькасьць дзяўчат. У ліку іншых паўстанцкіх груповак атрад прымаў удзел у бойках супраць царскіх войск (пад Радзівілішкамі, Вільняй, Шаўлямі і ў іншых месцах).

"Эмілія Плятэр у сутычцы пад Шаўлямі", карціна Войцеха Косака

За смеласьць і рашучасьць Плятэр у баявых дзеяньнях камандаваньне паўстанцкімі сіламі прызначыла яе ганаровым камандзірам роты ў пяхотным палку і прысвоіла званьне капітана. Пры адыходзе паўстанцаў у Прусію захварэла і 23 сьнежня 1831 году памерла. Пахавана Эмілія Плятэр на могілках каля вёскі Капцёва (цяпер вёска Канчамеціс у Літве).

Слава аб подзьвігах Эміліі Плятэр разышлася па краінах Заходняй Эўропы, у Францыі яе параўноўвалі з Жаннай д’Арк. Яна апета ў многіх творах літаратуры і мастацтва. Імем Плятэр называўся жаночы батальён у дывізіі Войска Польскага часоў 2-й сусьветнай вайны.

Адаму Міцкевічу яе вобраз паслужыў прататыпам гераіні ў вершы "Сьмерць палкоўніка":

На палянцы зялёнай, між думных бароў,
Дзе пад клёнам хацінка старая,
Бы застыў у зняменні атрад ваяроў:
Іхні там камандзір памірае.

Людзі з вёсак збіраюцца тут, ля варот.
Ён, палкоўнік, быў слаўны, няйначай,
Раз яму спагадае так просты народ,
Пра яго ўсё пытае ды плача.

Вось палкоўнік каня асядлаць загадаў
І прывесці бліжэй да парога.
Перад смерцю яшчэ раз хоць глянуць жадаў
Ён на друга свайго баявога.

Загадаў свой прынесці паходны мундзір,
Свой кінжал, зброю, пояс стралецкі.
Ён хацеў і з рыштункам сваім, камандзір,
Развітацца, як колісь Чарнецкі.

А калі ўжо ад хаты каня адвялі,
Ксёндз туды увайшоў з панам Богам.
Людзі з вёсак маліцца хутчэй пачалі,
Ціха ўкленчыўшы перад парогам.

Спалатнеўшы, паўстанцы стаялі ў дзвярах.
Нават воі Касцюшкі былыя,
Што прайшлі ўсе агні, агрубелі ў баях,
Слёз сваіх не хавалі, сівыя.

Раным-рана ў капліцы званіць пачалі.
Ды хаваць камандзіра жаўнеры
Не змаглі: наляцелі якраз маскалі...
У капліцы для ўсіх - насцеж дзверы.

Там ляжаў ён на лаве - ў спакоі чало.
У руках яго - крыж, збоч - нягнуткі
Нож-кінжал і ружжо, ва ўзгалоўі - сядло.
Люд дзівіўся: такі маладзюткі!

Ды чаму твар дзявочы ў байца? Два грудкі...
Хто ж мог знаць, што баёў завадатар
Быў... дзяўчынай! Была - слёз не трэба, жанкі -
То ліцвінка Эмілія Плятэр!

Пераклаў Кастусь Цвірка.

крыніца

Падрабязьней пра жыцьцё і дзейнасьць Эміліі Плятэр тут.

No comments: